interview / συνομιλία

by Ian Jeffrey

  • A conversation of Haris Kakarouhas with Ian Jeffrey.   January 2003.   London.

     

    Q. Why did you choose Cuba?

    A. I could call upon reasons like the living memory of one of my teenage heroes, – I refer to Che of course-, as much as the particularity of the political system; or maybe the fact that I had already acquired a stimulating though slight flavour of the place a few years ago, when on the occasion of a photographic exhibition in Phototeca de Cuba -in which I participated-, I was given a first chance to visit Havana for a few days. Yet, I’m still unclear as to the determinative reason for my final choice of destination, since I could have ended up going just as well to Baia, to Haiti, or to Santo Dominico. What I was mainly looking for, was a place that lives in myth. Cuba lives within two myths; the popular myth of socialistic utopia, as well as the myth which finds expression as spiritual truth, lying in the fusion of African magic and Catholicism. The unique product of this fusion is a type of man quite different from the Western European who experiences life assisted mainly by his analytical and rational faculties. Contrary to this model, the Cubans do not live through the head but through the heart; Among the qualities which they embody, is their access to immediate experience, their effortless expression of feeling, life in the present in other words; still, the quality that characterizes best the Cuban Psyche is the fundamental connection with earth, which grants all vital energy and free-flowing sexual expression. And after all, travelling is itself a sort of paramount initiation into these very qualities of ourselves -sometimes subdued-, which happen to resonate with the very same qualities that characterize the land we visit.

    Q. . You have taken both colour and black and white pictures. What is that which colour adds to or deducts finally?

    This is an issue that commonly concerns photographers and film makers even though the technical problems of the colour film reproduction have been solved long ago. In black & white the image has greater weight; furthermore, the use of this type of film facilitates the photographer, since, by omitting colour, he automatically achieves a first stage of abstraction, an initial metamorphosis of reality. Colour adds problems. Firstly, it interprets, – a portrait in a red shirt is completely different from the same portrait in a white shirt-.Moreover, as an element of the frame it is very powerful, the photographer has to find a way to make it “invisible”, – not by turning the picture monochromatic of course, or by using dim light which almost impedes the perception of colour; once the photographer achieves to turn colour “invisible”, then colour becomes the aroma that envelops all things, links the images more with life and ultimately renders it more poetically.

    Q. A lot of the pictures are shown in side lighting…… Things in them stand out in low relief. The pictures don’t give a full account of depth.

    Usually, when we speak of depth, namely perspective, we refer to the space that opens up having as its centre the object that is being represented, the infinite of space in which this object is incorporated.
    I prefer the images where the depth of field is determined by the depth of the viewer’s gaze and not by the depth of the space that hosts the represented object. Therefore, we speak of a kind of reversed perspective. In this kind of picture, the main artistic measure is not space, but time. And when we say time, we obviously do not mean the time of frozen motion. This frame of time makes the represented object emerge from depth and approach the viewer, it adds to it a Catholic duration. We could say that the existence of this concrete time allows the absolute of a presence. Anyhow, it is the measure of time after all which allows the entrance of photography into the domain of fine arts. In order to exemplify this concept we could call upon pictures like the Fayoum paintings, works of artists like the Greek master Theophanes, his pupil Rubliov, and Malevich, or equally bring to mind the cinema of Drayer, Bresson and Tarkofski. Possibly the references sound dissimilar, but I believe that beyond all aesthetic affinity, they are governed by a common principle. Namely, that the ego of the creator, expressed as an idea, a comment, or feeling, does not oppress his subject. Of course, until Rubliov’s era, the artist was a forcibly deprived of any sense of self, as he adhered a priori to the myth of the community he served, but in modern times for an artist abandoning his ego can be a conscious choice.

    Q. Do you recognize any sort of formula in your work?

    We could possibly trace similarities in content or in frame but this does not constitute a kind of formula; moreover, a formula was not the goal, rather the outcome of my way of viewing reality, of my existential attitude toward the world. In other words, it is not a stylistic choice but rather, an ethical one.

    Q. What sort of pictures did you take when you first went to Cuba?

    They were pictures of objects and faces, yet rendered in a different way. They were usually related to each other as they possessed some narrative element; often there was an element of subversion, which we could call surrealistic. For me, it was more than anything a comment, by virtue poetic, bringing to mind what is being called magic realism in literature, yet it still remained in nature a comment. I was an observer from a certain distance; I was reflecting on that which I witnessed and the images were more approachable through the intellect. In certain instances, the prevailing element was form; but even though they received acclaim and exhibited features of a “personal style” I was not pleased with them, it was as if I had seen them somewhere else before… The same thing happened with portraits. They were pictures of people in the environment in which they lived, so it was easy to make comparisons, comments, references between the face and the objects that surrounded it.

    Q. When did your attitude change? When you were working, or retrospectively? Did you notice that you were making a different kind of picture?

    In black and white these images emerged almost from the very beginning of shooting, because I was clear as to what I wanted. In colour, – in lack of serious prior experience – it took me some time, in order to actually see one or two of them, even though I was essentially lead by the black and white. The most important reason though was that from a point on, I didn’t do any photographic work in Cuba. I was just flowing with life, without Cuba being any more a foreign land; in other words, both distance and observation had been annulled, the click of the camera would come as naturally as my breathing.

    Q. How do you recognize the subject you want to shoot, and how do you approach it?

    For me, the main issue is not to find what to photograph, rather it is, to open my eyes and discover my gaze. For me, photographing is synonymous to recognizing in external reality my inner self. And I’m not talking about my ego, but my centre, myself in other words. If you can put in order your inner self then you can just surrender to your gaze and it will lead you; where it stops, you click; things come to meet you, you do not chase after them. On the contrary, if you surrender to your ego, the outcome will be a comment or an intellectual construction, an artifice often times pompous and easy, or simply dull. I could therefore describe the process as a kind of meditation or prayer if you wish, -with its Eucharistic meaning -. The eye touches ecstatically upon an object which suddenly becomes the centre of the world. A similar thing happens with faces -, already intimate or seen for the first time-. That which matters the most is communication; Communication with people might occur instantly, might take time, or never happen at all. Sometimes, this communication might not be verbal at all. There were times when a portrait was done without even a single word. Photographing becomes a ritual with a secret choreography, where the element that prevails is rhythm; and as Stelios Ramfos puts it, the word rhythm does not explain the type of expression, but a space completely absorbed in time. So, in the magical moment of the click what is recorded on the emulsion is mainly time. This time of course is not the “real” time of photographic exposure which is measured in fractions of a second, but a different time, vertical I would say, which, assisted by the device of the frame, escorts the face into infinity. The only thing I had to do was to roam around the houses of friends and acquaintances, or walk the streets of the suburbs mainly, where everything could happen at any moment; there, I could seek someone’s acquaintance on his front door, or find myself invited into a stranger’s house which I could leave a quarter later, or the morning after.

    Q. How do you identify your best pictures?

    I’m trying to spot out the pictures in which the final goal has been achieved, namely the presence of the other in conditions that reveal him whole while at the same time portray him. I’m not looking for a particular kind of man, neither am I looking for a psychological portrait; I do not want people to narrate something to me, I do not want to penetrate them and of course, I do not wish to criticize them, I accept them as they are; I would like to embrace them, I would like them to stand in front of me completely open but without revealing any of their secrets. The image thus acquires a mystical character and it is more presence rather than representation. This applies equally to the faces as well as to the objects.

    Q. Are there any interconnections between the pictures, or are they all independent and free-standing?

    The image constitutes an event in itself, it owes thus to stand on its own and be independent from the rest. What links the pictures is neither subject nor form, but the gaze of the one who created them. At this point, I believe we could draw a parallelism between photography and Haiku, due to the simplicity of the latter’s form, but also due to the fact that a Haiku makes use of the images as if they do not mean something else beyond themselves, it rejects thus the separation between content and form. But also because, as Basso suggests,” go to pine-tree if you want to find out about the pine-tree, and to the bamboo mast if you want to find out about the bamboo. And in so doing, make sure you forget all about yourself. Or otherwise you will impose your presence upon your object and you won’t learn a thing». A photographic album of course is something different, with its own flux, peeks and silences, where the images must be viewed in relation to each other.

    Q. The pictures are beautiful, but what exactly does this mean?

    For me, visible beauty is not being determined by aesthetic standards, it is rather more of a metaphysic concept. It has to do with universality or truth of things, and when we say truth we mean the point where the consciousness of the artist meets the material of the art he serves,-light in the case of photography -, allowing him thus to create. As this meeting point is absolutely unique, this truth is completely personal.

    Q. Does it worry you that your pictures are beautiful?

    These pictures do not embellish a reality because they concern an absolutely subjective reality, my own world in other words. They are the part or better even the quality of Cuba that best resonates with me. Consequently these pictures in my eyes cannot but be beautiful. For, as we cannot turn mimesis into representation dividing it into form and content, equally we cannot separate beauty from truth because we will divorce the spirit from the body and thus transform art from a metamorphic power to rational comprehension.

    Q. The images might be called luminist. The light from behind seems to come from the interiors of objects. The objects look like things in a church, and the light is sacred looking.

    “Holy” does not concern something external that surpasses us, but declares the mystical aspect of things; the part which is not approachable by the analytical models of scientific thought. This is the aspect I wish to stand upon and point out that is why I present them as emerging from the darkness of oblivion or the dim mystery of existence. So I stop in front of the small objects and the faces of everyday life. For if I walk by them, I disregard my own life. And I do not wish to explain them, analyze them or comment upon them; I want to see them and accept them as whole; because in that way I might even get a chance to see myself. Images are not settings of the intellect but rather, an experience of my whole being. At any rate, isn’t the artist the man searching within himself, the story teller who communes the truth with his personal experience, a successor of the ancient Shaman? It is just that in our times, we owe to find a way to amalgamate myth with science, the analytic mind with intuition, rationality with the irrational. Thus, I believe, by holding on to the teachings which scepticism and the irony of the post modern have bestowed upon us, we can advance in a new approach of the myth by composing something new and different. By letting go in other words, of ideology and faith, or letting go of the act of rejecting them as well, -since they are anyhow the two sides of the same coin-,we can surrender in trust and in mental and physical readiness to the mystery of life. This should be a commonly shared affair, not one exclusively reserved to “artists”.

    Q. Have you shown these pictures to people in Cuba?

    Instead of a self-referential answer, I will give you a short parable of a Hindu initiate. Once upon a time in a faraway kingdom of the Orient, a wondering painter randomly met an officer of the state and was invited to stay in the palace. When the king heard of the painter’s profession, he asked him to paint murals in one of the palace halls depicting every day life scenes from the Court. The painter accepted and begun his work. A few days passed, and the king demanded to see the room; but the painter replied that neither the work was completed nor the king was actually ready to see it. The king returned after a long time, but the painter’s answer remained steadily the same. More than a year had passed when the painter finally approached the king and told him that the hall was ready and that his Majesty as well was ready to see it. The king went to see the room overwhelmed with curiosity. It was covered with images of every day life. Small details, of petty objects and a few portraits of the court servants. The king remained speechless and was about to become furious at the painter’s insolence but soon his anger passed and he was overtaken by the images. The king was moved, because he saw his own house as he had never seen it before. The noisy and stressful palace was not in that hall. On the contrary, there was harmony and peace and an inexplicable joy took him over. As he was taking his stroll among the murals he noticed a painting depicting a narrow path in the garden vanishing behind a line of trees. He asked the painter where the path leads to. The painter looked at the picture and answered that he didn’t know himself where the path lead. “Just a second, I’m going to find out” he added, when he entered the picture and vanished. There is another version that tells of the painter taking the king by the hand and disappearing into the painting together. You may choose any version you prefer yourselves, but allow me not to reveal the one I like the best.

    Ian Jeffrey January 2003

  • Μια συνομιλία του Χάρη Κακαρούχα με τον Ian Jeffrey. Ιανουάριος 2003  Λονδίνο.

     

     Ερώτ.  Γιατί επιλέξατε την Κούβα;

    Αυτό που κυρίως αναζητούσα ήταν ένας τόπος που ζει στο μύθο. Και μπορούμε να πούμε ότι η Κούβα ζει σε δύο μύθους , τον κανονικό – αυτόν της σοσιαλιστικής ουτοπίας δηλαδή – και τον μύθο σαν έκφραση πνευματικής αλήθειας η οποία βρίσκεται στο πάντρεμα της αφρικάνικης μαγείας και του καθολικισμού. Και όλο αυτό συνδέεται με έναν τύπο ανθρώπων αρκετά διαφορετικό από αυτόν του δυτικοευρωπαίου, ο οποίος ζει βασιζόμενος κατ’ εξοχήν στην αναλυτική και επιστημονική σκέψη, στην εκλογίκευση της ίδιας της ζωής δηλαδή. Αντιθέτως οι Κουβανοί δεν ζουν εκγεφαλικά αλλά εγκάρδια , εξ ου και οι ποιότητες που τους χαρακτηρίζουν , το, άμεσο βίωμα, η έκφραση συναισθήματος, η σχέση με το σώμα τους η αβίαστη και φυσική έκφραση της σεξουαλικότητας, η σύνδεση με τη γη και ό,τι αυτό συνεπάγεται, η ζωή στο παρόν με άλλα λόγια. Το ταξίδι είναι πάνω απ’ όλα μια μύηση σ’ αυτές τις ποιότητες του εαυτού μας – καμία φορά υποτονισμένες – οι οποίες έτσι βρίσκονται να συνηχούν με αυτές τις ίδιες ποιότητες, που χαρακτηρίζουν τον τόπο που επισκέπτεσαι.

     Ερώτ.   Έχετε κάνει έγχρωμες αλλά και ασπρόμαυρες εικόνες. Τελικά, τι είναι αυτό που το χρώμα προσθέτει ή αφαιρεί;

    Με την χρήση του ασπρόμαυρου φιλμ η εικόνα έχει μεγαλύτερη βαρύτητα και βέβαια η επιλογή του κάνει τα πράγματα ευκολότερα μιας και αφαιρώντας το χρώμα έχεις ήδη ένα πρώτο στάδιο αφαίρεσης, άρα μεταμόρφωσης του πραγματικού. Το χρώμα προσθέτει προβλήματα. Πρώτον, ερμηνεύει τα πράγματα. Μια προσωπογραφία με κόκκινο πουκάμισο είναι τελείως διαφορετική από αυτήν με λευκό. Αλλά και σαν στοιχείο του κάδρου είναι πολύ δυνατό, πρέπει να βρεις ένα τρόπο ώστε να μην φαίνεται, να γίνεται “αόρατο”. Και αυτό όχι βέβαια με τεχνητούς τρόπους όπως μονοχρωματικές φωτογραφίες ή χαμηλό φωτισμό, για να ελαχιστοποιήσεις την αντιληπτικότητα του χρώματος. Αν το καταφέρεις αυτό, τότε το χρώμα γίνεται το άρωμα που τυλίγει τα πράγματα, συνδέει περισσότερο την εικόνα με την ζωή, άρα την αποδίδει ποιητικότερα.

     Ερώτ.   Πολλές από τις εικόνες έχουν πλάγιο φωτισμό. Τα εσωτερικά φαίνονται σαν εικόνες θεατρικής σκηνής. Τα πράγματα σ’ αυτές προβάλλονται με μειωμένη την αίσθηση του τρισδιάστατου. Οι εικόνες δεν αποδίδουν πλήρως το βάθος.

    Σ’ αυτό το είδος της εικόνας, το κύριο εικαστικό μέγεθος δεν είναι ο χώρος, αλλά ο χρόνος. Ούτως ή άλλως ο χρόνος είναι το μέγεθος εκείνο, που επιτρέπει την είσοδο της φωτογραφίας στις καλές τέχνες. Και όταν λέμε χρόνο δεν εννοούμε τον χρόνο της “παγωμένης” κίνησης φυσικά. Θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι η ύπαρξη του συμπαγούς αυτού χρόνου , επιτυγχάνει το απόλυτο μιας παρουσίας. Βέβαια πίσω από την συγκεκριμένη αισθητική αντίληψη υπάρχει μία ορισμένη αρχή. Ότι δηλαδή το εγώ του δημιουργού, εκφρασμένο σαν ιδέα, σχόλιο, ή συναίσθημα δεν καταδυναστεύει το θέμα του. Έτσι θα μπορούσαμε μεταξύ άλλων να επικαλεστούμε τις εικόνες των ζωγράφων των Φαγιούμ, του Θεοφάνη του Έλληνα και του μαθητή του του Ρουμπλιόφ ή του Μάλεβιτς, αλλά και τον κινηματογράφο των Ντράγιερ, Μπρεσόν και Ταρκόφσκι. Και βέβαια ως και την εποχή του Ρουμπλιόφ, το εγώ των δημιουργών ήταν a priori ενταγμένο στο μύθο της κοινότητας την οποία υπηρετούσαν, ενώ στους μεταγενέστερους αυτό αποτελεί μια συνειδητή επιλογή.

     Ερώτ.   Αναγνωρίζετε κάποιο είδος φόρμουλας στις εικόνες σας;

    Πιθανά θα μπορούσαμε να βρούμε ομοιότητες στο περιεχόμενο ή στο κάδρο, αλλά αυτό δεν αποτελεί είδος φόρμουλας. Οι όποιες ομοιότητες εξάλλου δεν ήταν το ζητούμενο αλλά απόρροια του δικού μου τρόπου θέασης της πραγματικότητας, της δικής μου υπαρκτικής στάσης απέναντι στον κόσμο. Κατά τη γνώμη μου, η όποια “φόρμουλα”δεν είναι ζήτημα ύφους αλλά ήθους.

     Ερώτ.   Τι είδους εικόνες κάνατε όταν πρωτοπήγατε στην Κούβα;

    Ήταν εικόνες πραγμάτων και προσώπων, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Θα μπορούσα να πω ότι συνδέονταν μεταξύ τους από ένα χαρακτήρα αφήγησης, ενώ συχνά υπήρχε κάποιο στοιχείο ανατροπής, που θα μπορούσαμε να το αποκαλέσουμε σουρεαλιστικό. Για μένα ήταν περισσότερο ένα σχόλιο για τα πράγματα, ποιητικό μεν – θα μπορούσαμε να σκεφτούμε αυτό που στη λογοτεχνία λέγεται Μαγικός Ρεαλισμός – αλλά παρέμενε ένα σχόλιο. Ήμουν ένας παρατηρητής, σε κάποια απόσταση από τα πράγματα. Σκεφτόμουν γι’ αυτά και έτσι οι εικόνες ήταν πιο προσεγγίσιμες με τη νόηση, ενώ σε μερικές κυριαρχούσε η φόρμα. Αλλά παρότι έτυχαν θετικής αποδοχής και έφεραν στοιχεία προσωπικού ύφους, δεν ήμουν χαρούμενος μ’ αυτές. Το ίδιο συνέβαινε και με τις προσωπογραφίες. Ήταν εικόνες προσώπων μέσα στο περιβάλλον στο οποίο ζούσαν, έτσι ήταν εύκολο να γίνουν συγκρίσεις, σχόλια, αναφορές, ανάμεσα στο πρόσωπο και τα αντικείμενα που το περιέβαλαν.

     Ερώτ.    Πως αναγνωρίζετε αυτό που θέλετε να φωτογραφίσετε, και πως το προσεγγίζετε;

    Το ζήτημα δεν είναι να βρω τι θα φωτογραφίσω, αλλά να ανοίξω τα μάτια μου, να βρω το βλέμμα μου δηλαδή. Γιατί για μένα φωτογραφίζω σημαίνει αναγνωρίζω στην έξωθεν πραγματικότητα το εντός μου και δεν εννοώ το εγώ μου, αλλά το κέντρο μου, τον εαυτό μου. Αν μπορέσεις να βάλλεις σε τάξη το μέσα σου τότε μπορείς απλά να αφεθείς στο βλέμμα σου, και εκείνο σε οδηγεί. Εκεί που θα σταματήσει, πατάς το κουμπί της μηχανής. Τα πράγματα έρχονται να σε συναντήσουν, δεν τα κυνηγάς εσύ. Αντιθέτως αν αφεθείς στο εγώ, τότε θα προκύψουν είτε σχόλια, είτε νοητικές κατασκευές οι οποίες συνήθως στερούνται ουσιαστικού ενδιαφέροντος. Θα μπορούσα λοιπόν να περιγράψω την διαδικασία φωτογράφησης σαν ένα είδος διαλογισμού ή προσευχής αν θέλετε, με την ευχαριστιακή της έννοια φυσικά. Το βλέμμα ακουμπά εκστατικά σ’ ένα αντικείμενο το οποίο ξαφνικά γίνεται το κέντρο του κόσμου. Το ίδιο συμβαίνει και με τα πρόσωπα, που μπορεί να είναι είτε κάποιος που μοιράζεται τη ζωή του μαζί σου ή κάποιος άγνωστος. Αυτό που έχει σημασία είναι η επαφή, η οποία με κάποιους γίνεται αμέσως, με κάποιους θέλει χρόνο και με κάποιους άλλους δεν συμβαίνει ποτέ. Αυτή η επαφή – επικοινωνία, μερικές φορές μπορεί να μην είναι καθόλου λεκτική, υπήρξαν φορές που μια προσωπογραφία έγινε χωρίς έστω μία λέξη. Η φωτογράφηση γίνεται μία τελετή, που έχει μία χορογραφία άγραφη και αυτό που επικρατεί είναι ο ρυθμός και όπως λέει και ο Στέλιος Ράμφος, η λέξη ρυθμός, δε σημαίνει τον τύπο της έκφρασης, αλλά έναν χώρο απορροφημένο εντελώς από τον χρόνο .Έτσι λοιπόν και τη στιγμή του κλικ, αυτό που αφήνει το ίχνος του στο αρνητικό είναι κυρίως ο χρόνος. Και αυτός βέβαια δεν είναι ο ιστορικός χρόνος της φωτογραφικής έκθεσης, που μετριέται σε κλάσματα του δευτερολέπτου, αλλά ένας άλλος χρόνος, κάθετος θα έλεγα, που με τη βοήθεια του κάδρου συνοδεύει το πρόσωπο στο άπειρο και στα μάτια του θεατή συνεπώς. Έτσι λοιπόν δεν είχα παρά να περιφέρομαι στα σπίτια γνωστών και φίλων, ή να κάνω βόλτα στους δρόμους των προαστίων, όπου τα πάντα μπορούσαν να συμβούν ανά πάσα στιγμή. Εννοώ να επιδιώξεις τη γνωριμία κάποιου αγνώστου, και την είσοδο στο σπίτι του ή να σε προσκαλέσει τελικά εκείνος για μία επίσκεψη η οποία μπορούσε να διαρκέσει μερικά λεπτά ή έως το επόμενο πρωί.

     Ερώτ.   Πώς αναγνωρίζετε τις καλύτερες εικόνες σας;

    Ψάχνω να βρω σε ποιες εικόνες έχει επιτευχθεί το ζητούμενο, δηλαδή η παρουσία του άλλου σε συνθήκες, που τον φανερώνουν ολόκληρο και έτσι ταυτόχρονα τον ειδοποιούν. Δεν ψάχνω κάποιο συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου, ούτε και θέλω μία ψυχολογική προσωπογραφία. Δεν θέλω ο εικονιζόμενος να μου αφηγηθεί κάτι, δε θέλω να διεισδύσω μέσα του. Και φυσικά δεν θέλω να τον σχολιάσω, τον δέχομαι όπως είναι. Θα ήθελα να τον αγκαλιάσω όπως στέκεται απέναντί μου ολότελα ανοιχτός, αλλά χωρίς να μου αποκαλύπτει κανένα μυστικό του. η εικόνα έτσι αποκτά ένα μυστηριακό χαρακτήρα, είναι περισσότερο παρουσία, παρά αναπαράσταση. Αυτό ισχύει τόσο για τα πρόσωπα όσο και για τα αντικείμενα.

     

     Ερώτ.   Υπάρχουν κάποιες εσωτερικές συνδέσεις μεταξύ των εικόνων ή είναι όλες ανεξάρτητες μεταξύ τους και στέκονται μόνες τους;

    Η εικόνα αποτελεί ένα γεγονός αυτό καθεαυτό, οφείλει λοιπόν να στέκεται μόνη της και να είναι ανεξάρτητη από τις υπόλοιπες.
    Αν κάτι τις συνδέει δεν είναι ούτε το θέμα, ούτε η φόρμα αλλά το βλέμμα αυτού, που τις δημιούργησε. Μ’ αρέσει να παραλληλίζω την φωτογραφία με το χαϊκού. Και λόγω της απλότητας στη μορφή του, αλλά και το γεγονός ότι επεξεργάζεται τις εικόνες, σαν να μην σημαίνουν τίποτε πέρα από τις ίδιες. Κάτι που σημαίνει την άρνηση του διαχωρισμού μορφής και περιεχομένου. Αλλά και γιατί όπως προτείνει ο Μπάσο “Πήγαινε στο πεύκο, αν θέλεις να μάθεις το πεύκο και στον ιστό μπαμπού αν θες να μάθεις για το μπαμπού”. Και κάνοντας έτσι, φρόντισε να ξεχάσεις τον εαυτό σου. Αλλιώς θα επιβάλλεις την παρουσία σου στο αντικείμενο και δεν θα μάθεις τίποτε. Ένα φωτογραφικό ημερολόγιο βέβαια είναι κάτι διαφορετικό που έχει μία ροή, κορυφώσεις και σιωπές, οπότε οι εικόνες πρέπει να ιδωθούν και σε σχέση μεταξύ τους.

     

     Ερώτ.   Οι εικόνες είναι όμορφες, αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό;

    Το ορατό κάλλος είναι κάτι που δεν καθορίζεται τόσο από την αισθητική. Για μένα είναι μία έννοια περισσότερο μεταφυσική, η οποία έχει να κάνει με την καθολικότητα, ή την αλήθεια των πραγμάτων. Κι όταν λέμε αλήθεια εννοούμε τον τόπο όπου η συνειδητότητα του καλλιτέχνη, συναντά το υλικό της τέχνης που υπηρετεί – στην περίπτωσή μας το φως – και ακριβώς λοιπόν επειδή ο τόπος αυτός είναι απόλυτα μοναδικός, η αλήθεια αυτή είναι απολύτως προσωπική.

     Ερώτ.    Σας ανησυχεί το ότι οι εικόνες σας είναι όμορφες;

    Αυτές οι εικόνες δεν εξωραΐζουν μια πραγματικότητα, γιατί αφορούν μια πραγματικότητα απολύτως υποκειμενική, τον κόσμο τον δικό μου με άλλα λόγια. Είναι δηλαδή το κομμάτι ή καλύτερα, η ποιότητα της Κούβας που συνηχεί σε μένα. Και συνεπώς οι εικόνες αυτές στα μάτια μου δεν μπορούν παρά να είναι όμορφες. Γιατί όπως δεν μπορούμε να μετατρέψουμε την μίμηση σε αναπαράσταση, χωρίζοντάς τη σε μορφή και περιεχόμενο, έτσι δεν μπορούμε να χωρίζουμε την ομορφιά από την αλήθεια και τον κόσμο. Γιατί αν ολισθήσουμε σ’ αυτούς τους διαχωρισμούς έχουμε ήδη θέσει σε διάσταση το πνεύμα από το σώμα και έτσι μετατρέπουμε την τέχνη από δύναμη μεταμορφωτική σε λογική κατανόηση.

     Ερώτ.     Οι εικόνες εκπέμπουν μια αίγλη. Το φως από πίσω φαίνεται να έρχεται από εσωτερικό των αντικειμένων. Τα αντικείμενα δείχνουν σαν πράγματα σε μία εκκλησία και το φως δείχνει ιερό.

    Ιερό δε σημαίνει κάτι έξωθεν που μας υπερβαίνει, αλλά δηλώνει τη μυστηριακή όψη των πραγμάτων, το μέρος εκείνο δηλαδή, που δεν είναι προσεγγίσιμο με τα αναλυτικά μοντέλα της επιστημονικής σκέψης. Σ’ αυτήν την πλευρά θέλω να σταθώ και να την τονίσω. Γι’ αυτό και θα ήθελα να δείξω τα αντικείμενα, σα να ανασύρονται από το σκοτάδι της λήθης ή το σκοτεινό μυστήριο της ύπαρξης. Και στα μικρά αντικείμενα και στα πρόσωπα της καθημερινότητας στέκομαι σ’ εκείνα που προσπερνώντας τα, προσπερνώ και τη ζωή μου. Και δε θέλω να τα εξηγήσω, να τα αναλύσω, να τα σχολιάσω. Θέλω να τα δω και να τα δεχτώ ολόκληρα, γιατί έτσι ίσως μπορώ να δω και εμένα. Και βέβαια οι εικόνες δεν είναι τόσο ζητούμενα και σκηνοθεσίες του νου, όσο εμπειρία όλου μου του είναι. Εξ’ άλλου καλλιτέχνης δεν είναι ο άνθρωπος ο στραμμένος εντός του, ο παραμυθάς που κοινωνεί τον μύθο με την προσωπική του εμπειρία, η εξέλιξη του αρχαίου σαμάνου δηλαδή; Μόνο που στην εποχή μας οφείλουμε να βρούμε τρόπο να συγκεράσουμε τον μύθο με την επιστήμη, τον αναλυτικό νου με τη διαίσθηση και τη λογική με το ά-λογο. Έτσι νομίζω ότι κρατώντας τα διδάγματα που ο σκεπτικισμός και η ειρωνεία του μεταμοντέρνου μας έδωσαν, οφείλουμε να προχωρήσουμε σε μία επαναπροσέγγιση του μύθου, ώστε να συνθέσουμε κάτι καινούργιο και διαφορετικό. Αφήνοντας με άλλα λόγια κατά μέρος την ιδεολογία και την πίστη ή την απόρριψή τους – δύο όψεις του ίδιου νομίσματος έτσι κι΄ αλλιώς – να αφεθούμε με εμπιστοσύνη και εγρήγορση στο μυστήριο της ζωής. Και αυτό δεν είναι υπόθεση μόνο των αυτοαποκαλούμενων καλλιτεχνών, αλλά όλων μας.

     Ερώτ.     Έχετε δείξει αυτές τις εικόνες στους ανθρώπους στην Κούβα;

    Στη θέση απαντήσεως θα σας πω με δικά μου λόγια μια μικρή, ας την πούμε παραβολή, ενός Ινδού μύστη. Μια φορά και έναν καιρό σ’ ένα μακρινό Βασίλειο της ανατολής ένας περιπλανώμενος ζωγράφος γνωρίζοντας τυχαία έναν αξιωματούχο του κράτους φιλοξενήθηκε στο παλάτι. Ο βασιλιάς όταν έμαθε την ιδιότητά του, του ζήτησε να ζωγραφίσει μια αίθουσα με σκηνές από τη ζωή του παλατιού. Ο ζωγράφος δέχτηκε. Κάποια στιγμή ο βασιλιάς περίεργος ζήτησε να δει την εξέλιξη του έργου, αλλά ο ζωγράφος του απάντησε ότι, ούτε η δουλειά ήταν έτοιμη αλλά ούτε εκείνος ήταν έτοιμος να τη δει. Ο βασιλιάς επανήλθε έπειτα από αρκετό διάστημα αλλά η απάντηση του ζωγράφου παρέμενε σταθερά η ίδια . Είχε περάσει περισσότερο από χρόνος όταν ο ζωγράφος πλησίασε τον βασιλιά και του είπε ότι ήρθε η ώρα δει την αίθουσα. Πήγε λοιπόν με περιέργεια στην αίθουσα και είδε τις ζωγραφιές. Ο χώρος ήταν καλυμμένος από εικόνες της καθημερινότητας. Μικρές λεπτομέρειες, ασήμαντα αντικείμενα και μερικές προσωπογραφίες των υπηρετών του παλατιού. Ο βασιλιάς έμεινε αποσβολωμένος, πήρε να θυμώσει για την απρέπεια του ζωγράφου, αλλά γρήγορα ο θυμός πέρασε και τον συνεπήραν οι εικόνες. Και συγκινήθηκε γιατί είδε το ίδιο του το σπίτι όπως δεν το είχε ξαναδεί. Αυτό το πολύβουο και αγχωτικό παλάτι δεν υπήρχε στην αίθουσα. Αντίθετα υπήρχε αρμονία και γαλήνη και μία ανεξήγητη χαρά τον κατέλαβε. Περιδιαβαίνοντας τις εικόνες λοιπόν, είδε μία ζωγραφιά που έδειχνε ένα μικρό μονοπάτι του κήπου, που χανόταν πίσω από μια συστάδα δένδρων. Γύρισε λοιπόν στο ζωγράφο και τον ρώτησε που πηγαίνει αυτό το μονοπάτι.
    Ο ζωγράφος κοίταξε την εικόνα και του απάντησε ότι ούτε ο ίδιος ξέρει που οδηγεί το μονοπάτι. Αλλά ένα λεπτό πάω να δω πρόσθεσε, ….. μπήκε μέσα στην εικόνα και χάθηκε.
    Υπάρχει και μία άλλη εκδοχή που λέει ότι ο ζωγράφος πήρε από το χέρι τον βασιλιά και χάθηκαν μαζί μέσα στην εικόνα. Μπορείτε να διαλέξετε όποια από τις εκδοχές σας αρέσει, αλλά επιτρέψτε μου να μην σας αποκαλύψω ποια είναι αυτή που διαλέγω για μένα.